Aktualne wydanie nr 4/2017


Współtworzymy System Cyberbezpieczeństwa Polaków

Skala zagrożeń związanych z używaniem internetu wymaga kompleksowej odpowiedzi. Przede wszystkim konieczna jest rozbudowa narzędzi technologicznych, np. systemów do automatycznego wykrywania zagrożeń, ich analizy i wymiany informacji, w tym międzynarodowej infrastruktury obserwacyjnej. Stanowi to obecnie jeden z ważniejszych obszarów prac badawczo-rozwojowych NASK Państwowego Instytutu Badawczego. Security Operation Center (SOC) w NC Cyber pracuje 24 godziny na dobę, korzystając z tych innowacyjnych narzędzi, aby monitorować polską sieć i w razie potrzeby przekazywać informacje do właścicieli zagrożonych sieci. Służy do tego m.in. platforma n6. Jest to usługa dla profesjonalistów – administratorów zajmujących się sieciami w biurach, na osiedlach, w szkołach, firmach. Drugim istotnym warunkiem utrzymania bezpieczeństwa jest świadomość społeczna. Zagrożenia przychodzące z sieci często polegają na próbie oszustwa, manipulacji, podstępnego podsuwania złośliwego programowania lub wyłudzania poufnych informacji (np. haseł do banku). Zapobieganie tego typu przestępstwom polega przede wszystkim na edukacji użytkowników. NASK PIB organizuje działania edukacyjne, kierowane do osób dorosłych (w tym seniorów) oraz do dzieci i młodzieży w ramach programu Komisji Europejskiej „Safer Internet” oraz w ramach działającej w instytucie Akademii NASK i portalu e-learningowego IT Szkoła. Bezpieczeństwo wiąże się też z przeciwdziałaniem dystrybucji w internecie treści nielegalnych i szkodliwych. Tym zajmuje się zespół interwencyjny Dyżurnet.pl, który przyjmuje zgłoszenia (również anonimowe) od internautów.

 

Wyzwania dla cyberbezpieczeństwa jeszcze nigdy nie były tak poważne

W 2016 r. w Europie odnotowywano ponad 4 tys. ataków dziennie z użyciem samego tylko oprogramowania typu ransomware1, a 80% przedsiębiorstw unijnych doświadczyło co najmniej jednego incydentu związanego z bezpieczeństwem cybernetycznym. Przewodniczący Komisji Europejskiej Jean-Claude Juncker w swoim orędziu o stanie Unii w 2017 r., wygłoszonym w Parlamencie Europejskim, wyraził opinię, że „ataki cybernetyczne mogą zagrażać stabilności systemów demokratycznych i gospodarek bardziej niż broń i czołgi”2. Nie sposób odmówić mu racji. Nie oznacza to, na szczęście, że nasze próby stawienia czoła temu wyzwaniu są z góry skazane na niepowodzenie. Konieczna jest jednak konsolidacja tych wysiłków, zacieśnienie wymiany informacji i doświadczeń pomiędzy ekspertami, a także w obrębie poszczególnych sektorów gospodarki – między sektorami i między państwami. Dla służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo, w tym Policji, współpraca z różnymi środowiskami w kraju i zagranicą jest również jednym z kluczowych warunków efektywnego działania.

Niewątpliwie nasze strategie ochrony przed cyberprzestępczością muszą ulegać modyfikacji wraz ze zmianami krajobrazu zagrożeń. NASK Państwowy Instytut Badawczy od początku działania Internetu w Polsce śledzi te zmiany i dynamicznie na nie reaguje, dostosowując obszary swojej pracy do nowych warunków. Poniżej nakreślono główne obszary obecnej działalności instytutu.

Duży Internet – duży problem

Skala zagrożeń jest zależna od liczby urządzeń podłączonych do Internetu i zakresu oferowanych usług. Właśnie z rozwoju rynku internetowego wynika lawinowy wzrost liczby cyberataków, który obserwujemy od kilku lat. Niestety, stuprocentowych zabezpieczeń nie ma. Producenci sprzętu i oprogramowania, nauczeni smutnym doświadczeniem, coraz większą wagę przywiązują do kwestii bezpieczeństwa. Jednak nie wszyscy. Zresztą nawet ci, którzy troszczą się o zabezpieczenia, niekiedy popełniają błędy. W rezultacie technologie niezawodne są takimi tylko do chwili, kiedy ktoś odkryje lukę czyniącą je podatnymi na atak. Wszystkie szanujące się firmy wypuszczają aktualizacje, stale poprawiając swoje produkty i usuwając błędy, których wcześniej nie zauważyli. Luki w oprogramowaniu, które mogą wykorzystać hakerzy, są zresztą przedmiotem handlu. Bywa, że osoba, która odkryje lukę, zgłasza to do producenta, często otrzymując w zamian nagrodę pieniężną. Ale może też przekazać informację o niej przestępcom, którzy prawdopodobnie zapłacą więcej. Organizacje przestępcze niekiedy wręcz zatrudniają etatowych analityków poszukujących słabych punktów w zabezpieczeniach serwerów i innych urządzeń.

Odkrywszy lukę w popularnym produkcie – np. systemie operacyjnym lub przeglądarce internetowej, przestępcy mogą zaprojektować atak wymierzony w miliony osób na całym świecie. Często, aby zmaksymalizować efekt, hakerzy przejmują komputery nieświadomych osób, zamieniając je w tzw. boty, czyli zmuszając je do wykonywania zdalnych poleceń, np. rozsyłania spamu lub szkodliwego oprogramowania.

Sieć botów (ang. botnet) to jedno z aktualnie popularnych narzędzi stosowanych przez cyberprzestępców. Systemy NC Cyber do automatycznej analizy malware3 zidentyfikowały 3344 prawdopodobne adresy serwerów zarządzania botnetami na świecie. W ubiegłym roku odnotowano też nowe zjawisko – masowe wykorzystanie do tworzenia botnetów drobniejszych urządzeń, np. kamerek internetowych i domowych lub biurowych nagrywarek DVR. Procesory tych urządzeń nie nadają się do wykonywania skomplikowanych zadań. Ale każde z nich ma własny adres IP i może połączyć się z wyznaczonym serwerem. Jeśli wiele urządzeń zrobi to jednocześnie, to serwer może zostać przeciążony. Na tym polegają ataki DDoS (ang. distributed denial of service – rozproszona odmowa usługi).

Jeden z rekordowych ataków z użyciem takiego botneta (o nazwie Mirai) nastąpił 21 października 2016 r. Zostały przeciążone serwery firmy Dyn świadczącej usługi internetowe, dzięki którym działało wiele popularnych na całym świecie serwisów internetowych, takich jak np. Spotify, Reddit, New York Times czy Wired. Przerwę w ich działaniu odczuły miliony internautów. Szacowana liczba botów biorących udział w tym ataku to około 100 tysięcy, a ich lokalizacja geograficzna była rozproszona. Część z nich mogła pochodzić z Polski, bo i tu eksperci zaobserwowali aktywność botnetu. W okresie od 29 października do 31 grudnia 2016 r. zespół CERT Polska (ang. Computer Emergency Response Team), działający w NC Cyber w NASK, obserwował średnio 7283 urządzenia przejęte przez hakerów dziennie. Rekordem było 14 054 botów jednego dnia.

Użytkownicy, poza wąskim gronem specjalistów, przeważnie nie są w stanie na bieżąco śledzić wszystkich doniesień dotyczących zagrożeń ani w porę im przeciwdziałać. Stąd potrzeba wypracowywania narzędzi do automatycznego wykrywania zagrożeń, ich analizy i wymiany informacji. Takie narzędzia umożliwiają niezwłoczną reakcję administratorów sieci na niebezpieczne zdarzenia. Jest to obecnie jeden z ważniejszych obszarów prac badawczo-rozwojowych NASK PIB. Security Operation Center (SOC) w NC Cyber pracuje 24 godziny na dobę, korzystając z tych innowacyjnych narzędzi, aby monitorować polską sieć i w razie potrzeby przekazywać informacje do właścicieli zagrożonych sieci. Służy do tego między innymi platforma n6. Jest to usługa dla profesjonalistów – administratorów zajmujących się sieciami w biurach, na osiedlach, w szkołach, firmach. Mogą oni, po rejestracji i uwierzytelnieniu, otrzymywać aktualne dane o incydentach zagrażających ich sieci.

Opracowana przez NASK Platforma n6 funkcjonuje w pełni automatycznie. Dostęp do niej jest bezpłatny. W ciągu roku na platformie są przetwarzane dziesiątki milionów zdarzeń dotyczących bezpieczeństwa z Polski i całego świata. Celem platformy jest efektywne, niezawodne i szybkie dostarczenie dużej liczby informacji o zagrożeniach bezpieczeństwa właściwym podmiotom: właścicielom, administratorom i operatorom sieci.

Źródłem danych systemu n6 jest wiele kanałów dystrybucyjnych przesyłających informacje o zdarzeniach bezpieczeństwa. Zdarzenia te są wykrywane w wyniku działań systemów wykorzystywanych przez różne podmioty zewnętrzne (takie jak inne CERT-y, organizacje bezpieczeństwa, producentów oprogramowania, niezależnych ekspertów od bezpieczeństwa itp.) oraz systemów monitorowania obsługiwanych przez CERT Polska. Większość informacji jest aktualizowana codziennie, niektóre częściej.

W sytuacji, gdy zagrożenia internetowe są zjawiskiem globalnym, dla którego granice państw nie stanowią bariery, narzędzia służące do obrony również muszą działać transgranicznie. NASK jest koordynatorem międzynarodowego konsorcjum firm i instytucji naukowych wspólnie budujących sieć wczesnego ostrzegania dla całej Unii Europejskiej. Projekt o nazwie SISSDEN (Secure Information Sharing Sensor Delivery Event Network) polega na budowie co najmniej 100 stacji monitorowania zagrożeń, składających się ze specjalnie przygotowanych serwerów (przynajmniej po jednym na terytorium każdego z krajów członkowskich UE) wyposażonych w innowacyjne narzędzia do wykrywania i analizy wirusów, botnetów i innych groźnych zjawisk. Ta sieć wczesnego ostrzegania ma w pełni zacząć działać w 2019 r. Już teraz niektóre jej elementy są testowane z sukcesem.

Razem przeciw fali zagrożeń

Współpraca międzynarodowa w przeciwdziałaniu zagrożeniom nie polega jedynie na tworzeniu wspólnej infrastruktury. Często równie wartościowe, lub nawet wartościowsze, jest jednoczenie wysiłków w dążeniu do wspólnego celu – chociażby był on odległy. W gronie ekspertów NASK PIB działa zespół ds. reagowania na szkodliwe i nielegalne treści w Internecie Dyżurnet.pl, który przyjmuje zgłoszenia (również anonimowe) od internautów. Do zespołu wpływają informacje o napotkanych w sieci obrazach zawierających twardą pornografię, przemoc, treści rasistowskie i ksenofobiczne, nakłanianie do przestępstw lub innych szkodliwych działań. Od lat jednak najliczniejszą grupę incydentów (22% w 2016 r.) stanowią materiały prezentujące seksualne wykorzystywanie dzieci (CSAM – ang. child sexual abuse materials), nazywane potocznie pornografią dziecięcą. W sytuacji, gdy materiały te znajdują się na serwerze zlokalizowanym w Polsce, Dyżurnet.pl powiadamia Policję i współpracuje z nią, udostępniając wyniki swoich analiz. O treściach umieszczonych na zagranicznych serwerach Dyżurnet.pl informuje współpracujące z nim siostrzane punkty kontaktowe zrzeszone w stowarzyszeniu INHOPE, które jest współfinansowane przez Komisję Europejską oraz firmy sektora informatycznego. Działa już ponad 50 zespołów interwencyjnych w różnych krajach. Materiały są jak najszybciej usuwane ze stron internetowych, a organy ścigania w danym państwie podejmują działania w celu wykrycia sprawców wykorzystywania dzieci, a także publikacji nagrań i zdjęć, na których to przestępstwo zostało utrwalone. Ponadto grupy eksperckie zrzeszone w INHOPE mają dostęp do prowadzonej przez Interpol bazy danych CSAM, w której zdjęcia i filmy są poddawane analizie w celu określenia miejsca przestępstwa oraz tożsamości ofiar i sprawców.

Dyżurnet.pl odnotował w 2016 r. 14 298 incydentów związanych z publikacją nielegalnych lub szkodliwych treści. Ponad trzy tysiące z nich stanowiła tzw. pornografia dziecięca. Przypadki CSAM (ang. child sexual abuse materials) umieszczonych na serwerach w Polsce zgłaszane są Policji. Dyżurnet.pl kontaktuje się też z Policją w sytuacjach, gdy internauta zawiadamia o zdarzeniu potencjalnie niebezpiecznym – np. uwodzeniu dziecka w sieci, szantażu internetowym, groźbach, możliwości próby samobójczej itp. Międzynarodowa współpraca i zaawansowana technologia umożliwiają coraz częściej ściganie sprawców i ochronę ofiar przed dalszym wykorzystywaniem. Skutecznym narzędziem okazała się międzynarodowa baza danych ICSE (International Child Sexual Exploitation), do której trafiają podejrzane materiały foto i wideo z całego świata. W 2017 r. Interpol ogłosił, że w okresie funkcjonowania systemu (od 2011 r.) zidentyfikowano 10 tys. ofiar. W jednym przypadku funkcjonariuszom udało się zidentyfikować, aresztować sprawcę i oswobodzić jego ofiarę zaledwie 10 godzin po tym, jak materiał trafił do bazy danych. Były to zdjęcia, które do bazy wprowadził zespół interwencyjny w Australii. Specjaliści z USA zidentyfikowali miejsce, gdzie zostały wykonane, a następnie wytypowali podejrzanego. Wtedy wydział Interpolu ds. zwalczania przestępstw przeciwko dzieciom zawiadomił służby w kraju europejskim, w którym doszło do wykorzystania dziecka. Obecnie z bazy korzystają służby i zespoły interwencyjne w 49 krajach, również w Polsce. Ostatnio głośne w mediach przypadki aresztowań osób podejrzanych o wykorzystywanie dzieci również były efektem analizy zdjęć z bazy ICSE.

Dyżurnet.pl współpracuje z bazą od listopada 2015 r. Od tego czasu na zgłoszonych do ICSE stronach eksperci Dyżurnet.pl przeanalizowali łącznie 105 876 plików foto i wideo, spośród których zidentyfikowali 22 153 przypadków prezentujących seksualne wykorzystywanie dzieci.

Inną międzynarodową inicjatywą, w której uczestniczą eksperci NASK PIB, jest No More Ransom4, zainicjowana przez firmy i organizacje działające na rzecz bezpieczeństwa w Internecie. Ma ona na celu ograniczenie skutków stosowania ransomware. Projekt No More Ransom skupia specjalistów, którzy analizują krążące w sieci wirusy, dostarczając wiedzy organom ścigania i ‒ co najważniejsze ‒ opracowują narzędzia deszyfrujące, bezpłatnie udostępniane następnie ofiarom ransomware. Grupa prowadzi też edukację na temat tego zagrożenia i radzi, jak chronić swoje dane, a także, co robić, gdy już dojdzie do ataku. CERT Polska, należący do NC Cyber zespół analityków, dołączył do tego projektu w 2017 r.

CERT Polska działa od 1996 r. Jest to najstarszy tego typu zespół ekspercki w Polsce. Powstał w instytucie badawczym NASK jako odpowiedź na nowe wyzwania bezpieczeństwa, związane z rozwojem Internetu. W momencie powstania Narodowego Centrum Cyberbezpieczeństwa, CERT Polska stał się jego częścią.

CERT Polska przyjmuje zgłoszenia o incydentach bezpieczeństwa, ponadto aktywnie bada zjawiska zachodzące w sieci pod kątem identyfikowania nowych zagrożeń, wypracowywania narzędzi analitycznych i sposobów przeciwdziałania. W ostatnim roku CERT Polska podjął m.in. badania coraz powszechniejszego zjawiska wyłudzeń z wykorzystaniem fałszywych sklepów internetowych. Opracowuje również nowe narzędzia do analizy botnetów, malware i innych zagrożeń aktualnie stanowiących wyzwanie.

 

Cyfrowa tożsamość w realnych sytuacjach

Wśród działań związanych z bezpieczeństwem publicznym i indywidualnym istotne są również prace NASK PIB dotyczące weryfikacji tożsamości. We współpracy z instytutem powstała i została uruchomiona niedawno przez Ministerstwo Cyfryzacji aplikacja mObywatel, umożliwiająca przechowywanie na smartfonie danych zawartych w dowodzie osobistym. Aplikacja obsługuje dane osobowe w sposób zabezpieczony, pozwalając na udostępnianie wybranej części z nich – np. tylko imienia, nazwiska i adresu zameldowania – pomiędzy użytkownikami.

Naukowcy z NASK PIB biorą też udział w pracach badawczych nad systemem do automatycznego rozpoznawania twarzy. W wyniku projektu BIOWIZ powstanie system do identyfikacji sprawców przestępstw na podstawie materiałów zdjęciowych i/lub wideo. Umożliwią one porównywanie nowych obrazów z istniejącymi w bazie danych wizerunkami sprawców, co usprawni proces analizy np. nagrań z monitoringu. System ma funkcjonować jako narzędzie interaktywne, mogące działać w kilku scenariuszach, np. detekcja twarzy, wyodrębnianie klatek z obrazami twarzy i śledzenie twarzy w materiałach wideo, identyfikacja osoby zaznaczonej na zdjęciach lub materiale wideo na podstawie profilu biometrycznego. Modułowa konstrukcja pozwoli na przyszłe uzupełnianie listy scenariuszy i technik biometrycznych. Wykorzystanie systemu będzie bardzo istotne dla pracy funkcjonariuszy identyfikujących osoby.

Naukowcy rozwijają też technologie związane z biometrią w urządzeniach mobilnych (identyfikacja linii papilarnych, twarzy, wzoru tęczówki).

Narodowe Centrum Cyberbezpieczeństwa zostało powołane w strukturze NASK w lipcu 2016 r. z inicjatywy minister cyfryzacji Anny Streżyńskiej. Jednym z głównym zadań NC Cyber jest inicjowanie współpracy operacyjnej z sektorem prywatnym, w tym z dostawcami usług kluczowych. W NC Cyber funkcjonuje zespół CERT Polska – pierwszy powstały w Polsce zespół reagowania na incydenty (w strukturze NASK od 1996 r.). Głównym obszarem jego działalności jest obsługa incydentów bezpieczeństwa i współpraca z analogicznymi jednostkami na całym świecie zarówno w ramach działalności operacyjnej, jak i badawczo-wdrożeniowej. W strukturze NC Cyber funkcjonuje także centrum operacyjne, które w trybie 24/7 przyjmuje zgłoszenia od operatorów usług kluczowych. Anonimowe zgłoszenia o niebezpiecznych i nielegalnych treściach od użytkowników przyjmuje zespół Dyżurnet.pl, działający w NASK od 2005 r. Rola Narodowego Centrum Cyberbezpieczeństwa zapisana została w opracowanych pod kierunkiem Ministerstwa Cyfryzacji i przyjętych przez rząd w maju 2017 r. Krajowych Ramach Polityki Cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2017–2022 oraz w projekcie ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, która jest obecnie na etapie konsultacji publicznych.

[...]

 

dr inż. Wojciech Kamieniecki
Dyrektor NASK
Państwowego Instytutu Badawczego

Z NASK związany od 2015 r. jako Dyrektor ds. ICT. Absolwent Wydziału Automatyki i Informatyki Politechniki Śląskiej oraz studiów doktoranckich na Uniwersytecie Szczecińskim na kierunku ekonomia i zarządzanie. Od 2017 r. doktor w dziedzinie nauk ekonomicznych. Pełnił funkcję Dyrektora Generalnego Multimedia Polska S.A., Prezesa Zarządu Nordisk Polska Sp. z o.o., Dyrektora Projektu TETRA EXATELS.A., a ostatnio – Dyrektora Generalnego Projektu Internet dla Mazowsza. Od 2013 r. współpracuje z CEE Equity Partners (PE) w zakresie oceny projektów związanych z budową regionalnych sieci szerokopasmowych oraz ostatniej mili. Od 2014 r. – Przewodniczący Rady Nadzorczej Mielec PV S.A. Jest autorem publikacji naukowych z zakresu strategii rozwoju i zarządzania przedsiębiorstwami oraz kształtowania wartości przedsiębiorstwa.

 


Pełna wersja artykułu "Współtworzymy System Cyberbezpieczeństwa Polaków" w pliku PDF

powrót
drukuj